Maliën
door Araceli Thomas

Inhoud: Maliënkolder • Coif • Handschoenen • Beenstukken • Uiterlijk ringen • Verenigingsvoorschriften • Afbeeldingen • Bronnen • Koopadvies • Mail: unchained vertaald (Coming soon!)

---

Maliën is een zeer effectieve vorm van bepantsering. Het komt voor in vele verschillende uitrustingvormen en accessoires, maar de basis is in de 13e eeuw altijd de maliënkolder. Ruim 20 eeuwen is het "ketenhemd" in gebruik geweest. Af en aan heeft het strijd gevoerd met het veel moeilijker te maken plaatstaal en toen dat, na in onze tijd even verdwenen te zijn geweest, tegen de 14e eeuw weer zijn intrede deed, werd het maliën nog toegepast op de stukken waar het plaat/de brigandine niet zo gemakkelijk gevormd kon worden (zie bijvoorbeeld: skirts, standards en voiders).

De maliënkolder
De maliënkolder of halsberch (in het Frans hauberk en in het Engels coat of mail) ziet eruit als een hemd met lange mouwen gemaakt uit duizenden in elkaar vervlochten ringetjes. Hierbij geld dat hoe meer ringen hoe steviger, maar ook hoe zwaarder en hoe duurder de maliën zijn. De kolder werd alleen gedragen door de rijke krijgers en ridders die zich zo'n bepantsering konden veroorloven (en natuurlijk door de inventieve lijkenpikkers die van het slagveld wapens en uitrusting meenamen).
Om effectief te zijn moet de kolder altijd over een gambeson worden gedragen omdat een enkel laagje metalen ringen anders bij impact in je huid gedrukt zal worden. Bovendien weten we uit tests dat een enkel laagje maliën ook niets uithaalt tegen pijlen. Zij krijgen dan de kans om door de ringen heen de huid te penetreren. Pas bij meerdere meegevende kledinglagen eronder (en erop) kan de pijl effectief opgevangen worden. Er bestaan zelfs verwijzingen naar ridders op het slagveld die met pijlen in hun maliënkolder als "stekelvarkens" rondliepen en bewogen alsof ze nooit geraakt zouden zijn.
Verder droegen ridders in onze eeuw ook vaak een wapenkleed over het ketenhemd heen. Dat laatste was in de eerste plaats een bescherming van het maliën tegen de weersomstandigheden (om oververhitting en roest te voorkomen) en werd daarna pas toegepast als symbool om jezelf herkenbaar te maken. Bovendien is je wapenkleed nuttig om het vet op je maliënkolder ook daadwerkelijk daar te houden.

Op de meeste 13e-eeuwse afbeeldingen worden maliënkolders getoond als shirts met lange strakke mouwen tot op de pols en de onderkant van het hemd reikte veelal tot de knieën. Tevens zie je vaak geïntegreerd aan de kolder maliën coifs (hoofdkappen) en maliën handschoenen. Zie het overzicht hieronder voor meer informatie hierover. Varianten op de strakke mouwen zie je ook soms, hierbij vallen de mouwen losser om de arm en eindigen vaak midden op de onderarm zoals te zien in deze afbeeldingen van de Maciejowski bijbel, c.1250, in deze beeldengroep "the martyrdom of St. Nicaise", c.1225 (bron) en op deze glas-in-loodramen die wederom een scene uit het verhaal van St. Nicasius tonen, 1200-1225 (bron). Deze laatste vorm wordt soms aangeduid als haubergeon ofwel kleine hauberk. Op afbeeldingen van onze tijd hebben we nog nooit mouwloze kolders gezien en ook kortere kolders zie je niet tot nauwelijks.

Maliën coif
Zoals eerder vermeld wordt de coif in de 13e eeuw verreweg het meest afgebeeld als een geïntegreerde onderdeel van de maliënkolder, als ware het een capuchon. Verder wordt de coif bijna altijd strak tegen het hoofd gehouden met een riempje en heeft vaak een flap die op of over de kin gevouwen kan worden (zie ook hiernaast).
Ondanks de overduidelijke meerderheid aan geïntegreerde coifs hebben we ook een aantal 13e eeuwse effigies (grafsculpturen) gevonden die mogelijk losse coifs aantonen zoals die van St. Mauritius (c.1250), Alexander Giffard (c. 1262), Roger Corbet (c. 1290), deze onbekende ridder (c.1290) en Warin de Isle (c.1296) (bron van voornoemde effigies). En pas in de 14e eeuwse Manesse Codex zijn er onmiskenbare losse coifs te vinden die op gambesons worden gedragen op deze en deze afbeelding.
Zodoende staan we zowel geïntegreerde als losse coifs toe zolang maar aan de volgende voorwaarden wordt voldaan:
- de coif moet van hetzelfde materiaal en kleur zijn als de kolder
- de coif moet strak om de nek zitten. De losse "baarden" die ontstaan bij te wijde coifs zijn niet verantwoord en doen ook wat ons betreft afbreuk aan het uiterlijk van de krijger. De coif onder je wapenkleed dragen lost dit probleem al enigzins op, maar aanpassen is natuurlijk altijd beter. Zie bijvoorbeeld de coif van Ticho.
- de coif moet altijd gedragen worden in combinatie met een maliënkolder. (Pas in de Manesse Codex zien we de eerste aanwijzingen van coifs die worden gedragen op enkel gambesons.)
Tot slot is het verstandig om onder een maliën coif een gewateerde coif te dragen. Dit omdat er bij een slag een maliënafdruk in je hoofd zou blijven staan en bovendien helpt het om je haren uit de ringen te houden.

Maliënhandschoenen
Voor maliënhandschoenen geldt eigenlijk hetzelfde als voor de coif. Ze worden verreweg het meest geïntegreerd aan de maliënkolder getoond zoals oa. te zien op talloze afbeeldingen in de Maciejowski Bijbel zoals deze, op de afbeelding hierboven uit de Westminster-Psalter, op deze effigy van Thierry II, c.1282 (bron) en op dit standbeeld van een onbekende ridder, c.1290 (bron). Youval is er al in geslaagd om ze succesvol te integreren en ook vereniging de Liebaart toont ons een mooi voorbeeld. Let vooral op de open leren binnenkant die lijkt op de Westminster-Psalter afbeelding hierboven.
Aangezien er in de vroeg 14e eeuwse Manesse Codex echter ook afbeeldingen te vinden zijn van losse handschoenen, staan we in dit geval ook open voor de mogelijkheid van het gebruik van losse, strakke, handschoenen zodat je zelf per optreden kunt kiezen of je ze wel nodig hebt of niet. Deze handschoenen moeten wel van hetzelfde materiaal zijn gemaakt als je maliënkolder. Overigens is ook hierbij een gewateerde onderlaag verstandig, hetzij een padding in de losse handschoenen of in de vorm van handschoenen die je onder de geintegreerde handschoenen van je maliën draagt.

Maliënbeenstukken (met voeten)
De beenbepantsering is ook veelvuldig te zien op afbeeldingen en bij effigies. De vraag rijst alleen wel hoe die er exact uit moeten zien in een moderne interpretatie. Wat sowieso duidelijk is, is dat er altijd een voetbedekking bij aanwezig is. Verder wordt het beenstuk op de meeste manuscripten en effigies getoond als strakke hosen. Het is echter vrij lastig om zo'n lange metalen sok goed passend te maken én ook nog omhoog te houden aan je riem of aan je braies.
In deze en deze afbeeldingen door Villard De Honnecourt en in bovenstaande afbeelding uit de Westminster-Psalter* wordt een aannemelijk systeem getoond: de beenlingen hebben een open achterkant en worden door middel van riempjes strak gehouden. Ook dit detail van het 12e eeuwse standbeeld Roland (Duomo, Verona, Italië) laat heel mooi het rijgsysteem zien onder de voet en toont daarnaast nog een rijgsysteem bij de enkel.
Overigens is de scheenbepantsering op de afbeelding van de Westminster-Psalter geen maliën. Het lijkt hier zelfs om een combinatie te gaan van een maliën (boven?)beenstuk en een ringplaatbepantsering erbovenop die mogelijk ook dienst doet om de maliën hosen omhoog te houden. ) Dit brengt ons tot een andere mogelijkheid: het bovenstuk op de West-Minster afbeelding zou ook foutief als maliën kunnen zijn afgebeeld. Mogelijk hadden dat padded cuisses (gewatteerde beenstukken) moeten zijn, een gambeson voor je benen zeg maar. Deze theorie brengt ons tot een andere uitingsmogelijkheid voor maliënbeenstukken: een korte sok met aan de bovenkant de padded cuisses.
Tot slot opnieuw deze gedachte: Maliën is pas een effectieve bepantsering als er nog een laag onder zit die de klap opvangt, anders zou de afdruk van het maliën bij een slag in je been blijven staan. (Er is zelfs een bron die beweert een bewijs te hebben gezien van een middeleeuws dijbeen waar de maliën in afgedrukt staan). Zodoende lijkt het vrij aannemelijk dat ook de beenstukken een beschermlaag zouden moeten hebben. Helaas hebben we er geen bronnen van maar aan wat we zien bij effigies en gebaseerd op eigen ervaringen gaan wij ervanuit dat een dunne laag normaal en voldoende is. Dit denken we vooral omdat het onpraktisch is om met dikke bepantsering op je benen (en eigenlijk ook je armen) rond te lopen, het moet immers veel bewegingsvrijheid geven. Bovendien is een dunne laag al meer dan voldoende om inhakken te voorkomen. Breken van benen door een slag kun je hoe dan ook nauwelijks tegengaan, zelfs niet met een dikke padding eronder. Hierom raden wij aan om een laag van leer te gebruiken. Er is echter ook nog de mogelijkheid dat de beenwindsels die in eerdere periodes zoveel gebruikt werden ook geschikt zijn als extra laag.

Het uiterlijk van de ringen
Tegenwoordig worden veel maliën verkocht met dichtgebogen ringen (butted mail). Deze zijn niet historisch correct en onpraktisch omdat de ringen snel verbuigen en loslaten. Omdat een maliënkolder een redelijk duur bezit was (en is) werd het veel duurzamer gemaakt door de ringetjes te klinken (riveted mail) zoals te zien in het plaatje hiernaast. (Als je in de online collectie database van het British Museum neust vind je een hoop vondsten en al dan niet experimentele reproducties.) Overigens zijn in deze techniek meestal maar de helft van de ringen geklonken, de andere helft bestaat uit volledig dichte ringen. Door dit proces ontstaat een ontzettend sterk pantser waar je niet snel nieuwe ringen in hoeft te zetten.

Qua ringetjesmaat varieren de ringen van de gevonden maliën tussen de 9 tot soms wel 4 mm. Hoe kleiner de ringen hoe meer vondsten er wereldwijd van zijn gedaan. Dit is waarschijnlijk omdat kleinere ringen het pantser nog steviger maken maar zoals eerder gezegd: hoe kleiner hoe meer ringen dus ook hoe duurder. Qua weving is het '4-in-1'-patroon veruit het meest voorkomende. Dat wil zeggen dat elke ring is verbonden door middel van vier andere, twee in de rij erboven en twee beneden.

Er zijn ook discussies over andere soorten maliënwevingen. Zo wordt er in sommige plaatjes banded mail herkend en worden er in geschreven manuscripten verwijzingen gevonden naar double mail. Beide zijn echter heel moeilijk te bewijzen/na te maken omdat er geen vondsten van zijn. Banded mail is een theorie waarin een rij ringen zou worden afgewisseld met een band van een anderssoortig materiaal maar ondanks vele interpretaties is er nog niemand geweest die de juiste vorm denkt te hebben gevonden. Dat will zeggen, als die er al is, het zou ook zomaar een kunstzinnige weergave van de kunstenaars kunnen zijn. Ook over double mail bestaan er talloze theoriën maar omdat het vele dingen kan betekenen is men er nog niet over uit hoe het er exact uit zou moeten zien.

Verenigingsvoorschriften
Om te beginnen moet één ding heel duidelijk zijn: maliën is niet nodig om te vechten. Alleen een gambeson is al een hele goede bepantsering in de strijd en zelfs dat is eigenlijk al een luxe. Veel krijgers konden zich geen bepantsering veroorloven en vooral als milicien moedigen we je aan om daar goed aan denken. Om je echter het plezier van het maliën niet te ontnemen hierbij de voorwaarden voor wanneer je een maliën mag aanschaffen.

Miliciens - Deze laag van de vereniging weerspiegelt het armere voetvolk en draagt zodoende een goedkopere uitrusting dan de ridders. Alvorens te kijken naar maliën moet eerst de basisuitrusting af en goedgekeurd zijn. Pas als hieraan is voldaan komt een militielid in aanmerking voor het dragen van een haubergeon en eventueel een coif in dezelfde materiaal en kleurstelling. Er zijn wel twee kanttekeningen: de haubergeon moet goed over je elleboog vallen, liefst tot ongeveer midden je onderarm, want korter is niet accuraat. Ook je coif moet strak om je nek zitten dus pas die s.v.p. aan, wij zullen hier actief op gaan toezien.

Chevaliers - De ridders van de Noorderwind hebben als taak om er zo rijk en voornaam mogelijk uit te zien. Mooie gestroomlijnde maliënuitrustingen zijn de norm. De hauberk, coif, handschoenen en beenstukken mogen allemaal toegepast worden op de outfit, sterker nog, we moedigen deze ten zeerste aan. Het liefst zouden we zien dat maliënkolders, coifs en handschoenen geïntegreerd worden maar ook strakke losse coifs en handschoenen (in dezelfde materiaal en kleurstelling) zijn toegestaan. Wil je losse handschoenen zorg er dan voor dat je hauberk strak om je pols zit zodat de overgang naar de handschoenen subtiel weg te werken valt. Dit kun je eventueel doen door een splitje in de mouw te maken en om de pols vast te zetten met een veter.

Wil je meer details over hoe zo'n maliënstuk eruit moet zien, lees dan bovenaan het artikel de paragrafen door die betrekking hebben tot de gewenste uitrustingstukken. Let op: een coif of maliënhandschoenen dragen zonder een maliënkolder is niet toegestaan.

---

Afbeeldingen
Ridders in volledig maliën (hauberk) met geintegreerde coif en handschoenen + beenmaliën:
- Steenrelief van een ridder in volledig maliën - c.1230, Notre Dame kathedraal te Amiens, Frankrijk. Bron
- Ridder in volledige uitrusting - c.1250, Wesminster-Psalter, British Library, Royal MS. 2 A XXII, f. 220
- Een van talloze afbeeldingen van ridders/gens d'armes - c. 1250, Maciejowski Bijbel, Frankrijk.
- Effigy van Thierry II seigneur de Houffalize, c.1282, de kerk van Sainte-Catherine, Houffalize, België. (Bron)
- Standbeeld van een onbekende ridder, c.1290, oorsprong kathedraal van Strasbourg, nu te vinden in het Musée de l'Oeuvre Notre-Dame, Strasbourg, Frankrijk. (Bron)
- The Longman of Kilfane, 1200/1300, County Kilkenny, Ierland. (Bron)
- Ridder die zijn paard opzadelt en (mogelijk) Villard de Honnecourt zelf, getekend door Villard de Honnecourt, c.1220/1240, Frankrijk.
- Het standbeeld van Roland laat heel mooi het rijgsysteem zien van beenmaliën en toont daarnaast nog zeer gedetailleerd een rijgsysteem bij de enkel. ca. 1139, Duomo, Verona, Italië. (Bron standbeeld en bron detail)

Gens d'armes in maliën met kortere mouwen (haubergeon) soms ook zonder geïntegreerde coif:
- Ridder op kar met een haubergeon - c. 1250, Maciejowski Bijbel, Frankrijk.
- Beeldengroep "the martyrdom of St. Nicaise", c.1225, Notre Dame kathedraal te Reims, Frankrijk. (Bron)
- Glas in loodramen "het verhaal van St.Nicasius", 1200-1225, Frankrijk, tegenwoordig te vinden in het Louvre te Parijs. Oorsprong (is ons nog) onbekend. (Bron).

Losse handschoenen
- Ridder, 1305-1340, Manesse Codex, Zwitserland
- Gens d'armes met handschoenen mét vingers, 1305-1340, Manesse Codex, Zwitserland
- Gens d'armes, 1305-1340, Manesse Codex, Zwitserland

Losse coifs
- Gens d'armes met losse coifs op gambesons en maliën aan de helm, 1305-1340, Manesse Codex, Zwitserland
- Gens d'armes met losse coifs op gambesons en maliën aan de helm, 1305-1340, Manesse Codex, Zwitserland
- Effigy van St. Mauritius met een mogelijk losse coif, c.1250, Magdeburg, Duitsland. (Bron)
- Effigy van Alexander Giffard met een mogelijk losse coif, c. 1262, Boyton, Engeland. (Bron)
- Effigy van Roger Corbet met een mogelijk losse coif, c. 1290, Hadesley, Engeland. (Bron)
- Effigy van deze onbekende ridder met een mogelijk losse coif, c.1290, Southwark, Engeland. (Bron)
- Effigy van Warin de Isle met een mogelijk losse coif, c.1296, Rampton, Engeland. (Bron)

Ringvondsten
- database van het British Museum te Londen

---

Bronnen:
- Maciejowski Bijbel/Morgan Bible, The Pierpont Morgan Library, New York, Ms M. 638.
- Manesse Codex (Große Heidelberger Liederhandschrift), Cod. Pal. germ. 848, Zurich
- Statua Loricatus, Roelipilami's photostream op flickr.
- de collectie database van het British Museum te Londen.
- Twelth to Fourteenth Century Armour Monumental Effigy and Brass Timeline, The Medieval Combat Society.
- Mail: unchained, Dan Howard, MyArmoury.com (NB. lees vooral verder op deze pagina, omdat wij zo onder de indruk zijn van deze schrijver en zijn tekst hebben we er een deel van vertaald.)
- Viking Age Arms and Armor Viking Mail, William R. Short, Hurstwic.com (NB. Helaas heeft deze schrijver zijn bronnen niet heel goed weergegeven maar het lijkt erop alsof hij wel degelijk wist waar hij het over had.)

Koopadvies maliën (voor 13e eeuws verantwoord maliën)
door Araceli Thomas

Het uiterlijk van het maliën en de verenigingsvoorschriften voor wie wat mag aanschaffen is hierboven uitgebreid besproken. Nu volgt er nogmaals een samenvatting van de punten waar je bij je aankoop op kunt letten:

Ringvorm en weving:
Geklonken vs. butted - Het maliën moet geklonken zijn, butted (dichtgebogen) ringen zijn onjuist.
Ringmaat - Tussen de ± 10 en 4 mm.
Kleur - Het liefst zwart- (door de ingebrande olie) of ijzerkleurig. Glanzend zilverkleurig wijst op verzinkt staal. Dit is op zich wel duurzamer dan ijzeren maliën maar ook inaccuraat omdat dat toen niet bestond. Zwart maliën heeft op het gebied van duurzaamheid de voorkeur.
Weving - Waarschijnlijk kun je niet eens een andere weving kiezen maar 4-in-1 is het meest voorkomend.
Stijl - De ringen van de verschillende uitrustingstukken moet overeenkomen in stijl en kleur. Kies je voor platte ring in je maliën kies dan ook voor platte ring in je coif. Formaat ring mag eventueel wel afwijken.

Maliënkolder:
Algemeen - Het maliën moet minstens tot op de helft van je bovenbenen vallen.
Milice (MII) - De mouwen van de haubergeon moeten in elk geval altijd langer zijn dan de elleboog, het liefst tot ergens halverwege de onderarm.
Chevaliers - Ridders nemen het liefst een hauberk met lange redelijk strakke mouwen of een haubergeon waarvan ze zelf de mouwen langer maken.

Coif:
Algemeen - Je coif moet van hetzelfde soort ring en kleur zijn als je maliënkolder. Deze onderdelen mogen niet gedragen worden zonder een maliënkolder en een gambeson eronder.
Strakke coif - De coif moet strak om de hals zitten maar dat kun je waarschijnlijk niet zo kopen dus pas die zelf aan. (Er zijn ook zat mensen in de vereniging die je daarbij kunnen helpen.)
Flap aan de coif - Deze vorm zie je vaak in afbeeldingen; hierbij zit de flap ruim over de kin en soms zelfs over de mond. Vooral voor de chevaliers wordt deze vorm aangeraden. Meeste coifs zijn gemakkelijk aan te passen naar deze variant.

Handschoenen en beenkappen:
Algemeen - Je handschoenen en beenkappen moeten van hetzelfde soort ring en kleur zijn als je maliënkolder en coif. Deze onderdelen mogen niet gedragen worden zonder een maliënkolder en een gambeson eronder.
Handschoenen - Losse handschoenen hebben we nog nooit goede van te koop gezien dus geef ons een seintje als je iets ziet waarvan je denkt dat het interessant is.
Beenkappen - Beenkappen moeten voeten hebben. Verder mogen het zowel (strakke) hosen zijn als lappen die door middel van riempjes aan de achterkant bevestigd worden.
NB. De enigen die misschien zwarte beenstukken met platte geklonken ringen heeft zijn Celtic WebMerchant (zij hebben twee varianten waarvan ze de kleur niet aangeven) en Dragonheart (zij hebben een variant die ze "gebruind" noemen, mogelijk is dat tegen zwart aan, vorm ring is nog niet bekend).

Nu dat is vastgesteld vind je hieronder de door ons geselecteerde geklonken maliën afkomstig uit voornamelijk Nederlandse webwinkels. Tegenwoordig is er steeds meer keuze dus we hebben een aardig uitgebreid advies opgesteld. Let wel op dat de meeste webwinkels niet matchende maliënstukken verkopen (op basis van ringvorm/kleur) maar als je bij de andere winkels kijkt vind je vast wel het bijpassend stuk dat je zoekt.

---

Maliënkolders.nl

Deze webshop is verbonden aan onze eigen vereniging vanwege eigenaren Youval en Jogchem. Het is ook mogelijk om via hen losse ringen en gereedschappen te verkrijgen voor je eigen aanpassingen/projecten.

* Prijzen kunnen veranderen en grotere maten zijn duurder. Verder is 6 mm natuurlijk duurder dan 9 mm.

---

Merlins Cave

Ze hebben een leuk assortiment maar het meeste er van past niet bij elkaar omdat de ringen/kleuren verschillen.

* Prijzen kunnen veranderen en vanaf prijzen zijn bij grotere maten duurder.

---

Celtic WebMerchant

Bij deze verkoper kun je kiezen uit vele soorten geklonken maliën in voornamelijk ijzerkleurig materiaal. (Er is in elk geval één beenstuk zwart, mogelijk de andere ook maar de kleur is er niet bij vermeld.) De meeste ringen lijken volledig geklonken te zijn maar ze hebben ook een categorie met "gemixt geklonken ringen" waarschijnlijk duidt dat op halve geklonken en halve solide uitgestanste ringen. Tevens hebben zij lapjes maliën, losse ringen en gereedschappen. Let op, als je bijv. een ronde ring haubergeon neemt en je wilt ook een coif zorg er dan voor dat deze ook met ronde ring is gemaakt.

* Prijzen kunnen veranderen

---

Zwaard en Volk

Mooi assortiment alleen zijn bij de meeste artikelen geen prijzen te vinden op de website. Ze hebben verschillende ringen en kleuren en ook losse materialen en gereedschappen.

* Prijzen kunnen veranderen

---

Dragonheart

Deze winkel heeft meerdere soorten maar voegt geen prijzen of omschrijvingen toe, waarschijnlijk willen ze graag dat je in de winkel langskomt om te kijken. Ze hebben ook lappen/stroken maliën en losse ringen.

---

Lixa Rebellum (www.wapenmeester.nl)

Als iemand nog meer interessant maliën vind dan horen we het graag. We zijn met name nog op zoek naar overtuigende beenkappen in de platte zwarte geklonken ring variant.