De dertiende eeuw en haar pausen
door Donald de Groot

In de dertiende eeuw heeft een groot aantal pausen, 18 in totaal, op de stoel van Petrus gezeten (de paus werd en wordt gezien als de opvolger van Petrus). De rol die de pausen hebben gespeeld en de invloed die zij hebben gehad op de katholieke Kerk en Europa en hun conflicten met keizers, koningen, de adel en de eigen clerus, vraagt om de bespreking van een paar van deze dertiende-eeuwse kerkleiders.

_________________________________________________________________________________

De pausen hebben in de geschiedenis altijd een belangrijke rol gespeeld, zowel op kerkelijk als op politiek gebied. De pausen in het verleden toonden zich naast vredestichter ook als krijgsheren, heiligen of schurken, politici of zielenherders, hervormers of nepotisten (familie en/of vrienden begunstigen). Ook in de dertiende eeuw zijn veel van de kerkleiders in meer of mindere mate van invloed geweest op de kerkgeschiedenis en de politieke geschiedenis.

Het waren zeer verschillende pausen in de ook kerkelijk gezien turbulente dertiende eeuw. Enkele van hen hebben grote historische invloed gehad en hebben hun sporen in de geschiedenis nagelaten. Zoals we er nu tegenaan kijken, waren er in de dertiende eeuw geen goede of uitstekende pausen. Een van de dertiende-eeuwse pausen plaatsen we tegenwoordig zelfs in het rijtje van de echt slechtste van de slechtste pausen die er zijn geweest.

Een groot aantal van de pausen uit de dertiende eeuw komt voor in de Divina Commedia van Dante. Hun optreden als paus is door Dante als onvoldoende beoordeeld en hij plaatst hen dan ook vooral in het voorgeborchte (Purgatorio) of zelfs in de hel (Inferno). Redenen genoeg om de pausen en hun pontificaat (pauselijke ambtstermijn) van de dertiende eeuw eens nader te bekijken.

_________________________________________________________________________________

Innocentius III
De eerste paus van de dertiende eeuw was Innocentius III. Hij was paus van 22 februari 1198 tot 16 juli 1216. Hiermee is hij tevens de paus met de langste ambtstermijn van die eeuw, 18 jaar. Innocentius lll wordt gezien als een van de belangrijkste en machtigste pausen in de hele kerkgeschiedenis. Zijn pontificaat (pauselijke ambtstermijn) wordt als het toppunt van het middeleeuws pausschap beschouwd.

Innocentius III is vooral bekend om zijn steun aan de opkomende nieuwe orde van de minderbroeders franciscanen, het uitroepen van de kruistochten tegen de Katharen en de dramatisch verlopen vierde kruistocht van 1204. Hij was een paus die zich zeer liet gelden in het Europa van de dertiende eeuw door zijn actieve bemoeienissen en ingrijpen in de politiek en de belangen van de kerk.

Ingrijpen in Europa
Lotario di Segni is zijn eigenlijke naam en hij was een neef van paus Clemens lll (paus van 1187 tot 1191). Innocentius maakte als paus aanspraak op gezag over de hele kerk en over de hele wereld. Zijn gezag ontleende hij aan de grote nadruk die hij legde op de titel Plaatsbekleder van Christus. Hij zag zichzelf niet als God, maar welzeker van veel meer en van grootser belang dan alle andere mensen. Vanuit deze gedachte en dit gezag verving Innocentius alle ambtenaren van het keizerrijk en de Romeinse Commune door aan hem loyale mannen. Hij plaatste de kerkelijke staat onder het pauselijk gezag, begon met gebieds- uitbreiding en bemoeide zich actief met de politiek in Europa.

Innocentius’ politieke agenda
Innocentius koos de nieuwe Duitse keizer Otto van Brunswick, maar excommuniceerde hem nadat Otto Zuid-Italië en Sicilië was binnengevallen. Innocentius gaf toen zijn steun aan Frederik van Sicilië. In Engeland weigerde Jan zonder Land, de koning van Engeland, de nieuwe aartsbisschop van Canterbury te erkennen, Stephen Langto, en deed de paus de koning in de ban. Jan zonder Land ging door de knieën en onderwierp zijn Anglo-Ierse bezittingen als leen aan de paus. Innocentius verklaarde vervolgens de Magna Charta (wet om de macht van de koning in te perken) nietig, waardoor er weer meer macht bij de koning kwam.

In Frankrijk had Innocentius een harde dobber aan koning Philips ll, die een echtscheiding wilde. Innocentius stond dat niet toe en de koning liet uiteindelijk zijn eis om politieke redenen vallen. Tijdens zijn pontificaat verwierf Innocentius vele koninkrijken als Aragón, Portugal, Sicilië en Polen als pauselijke leen. Hij liet zijn gezag ook gelden in Scandinavië, Spanje en de Balkanlanden, Cyprus, Armenië en Pruisen.

Innocentius’ kerkelijke agenda
Innocentius wilde het heilige land bevrijden van de Islam en riep op tot de vierde kruistocht (1202 – 1204). Deze werd een mislukking door de val van Jeruzalem in 1204. Innocentius eiste een eenvoudige levensvorm en eerlijkheid in zaken van iedereen en zeker van hen in de kerk en de kloosters. Vanuit deze gedachte hervormde hij de kerk en startte de bestrijding van ketterij. Hij verbeterde moreel gedrag van priesters en verbeterde de onderhouding van de leefregel in de kloosters. Hij stond dan ook welwillend tegenover de eerste minderbroeders franciscanen die armoede en eenvoud nastreefden. Thomas van Aquino prees hem hierom.

Kruistocht tegen de albigenzen, de katharen
Innocentius trad hard op tegen ketterij en dan vooral tegen de albigenzen of katharen in Zuid-Frankrijk. Prediking ter bekering van de katharen had weinig resultaat. Dat kwam vooral door graaf Raymond VI van Toulouse die de katharen steundeGraaf Raymond VI gaf militaire bescherming aan de katharen, waarvoor hij in 1207 door de paus werd geëxcommuniceerd. Uiteindelijk resulteerde dit in de grote kruistocht tegen de ketters met grootschalige verwoesting en bloedvergieten. Innocentius werd door Philips ll van Frankrijk gesteund, die vooral gebiedsuitbreiding wilde.

Gezag uitbreiding
In 1215 organiseerde Innocentius het Vierde Lateraans Concilie. Hier werden zeventig decreten uitgevaardigd. Deze decreten regelden de viering van de eucharistie, de religieuze orden, de discriminerende verplichting voor joden en moslims om herkenbare kleding te dragen en startte de voorbereidingen voor de kruistocht van 1217.

Innocentius lll einde
Deze kruistocht maakte hij niet meer mee. Innocentius lll stierf in 1216 aan de gevolgen van een koorts. Hij werd opgevolgd door Honorius lll, maar de familie Segni kwam later weer op de Stoel van Petrus te zitten.

_________________________________________________________________________________

In 1227 werd Gregorius lX tot paus gewijd. Hij was een neef van paus Innocentius lll. Gregorius IX was paus van 19 maart 1227 tot 22 augustus 1241. Gregorius IX is bekend vanwege zijn krachtige steun aan de nieuwe orde van de minderbroeders franciscanen en hij stichtte de pauselijke inquisitie onder leiding van de dominicanen. Zijn pontificaat werd getekend door zijn conflict met Frederik II, keizer van het Heilige Roomse rijk.

Dominicanen, minderbroeders en clarissen
Gregorius IX was voor en tijdens zijn pontificaat een voorvechter van enkele nieuwe orden. Voordat hij paus werd was hij een krachtige steun voor de minderbroeders franciscanen. Hij was hun protector geweest. Gregorius was een persoonlijke vriend van Franciscus van Assisi en hij heeft Franciscus in 1228 heilig laten verklaren. Ook heeft Gregorius IX Antonius van Padua, een franciscaanse prediker en theoloog, heilig laten verklaren.

De heilige Antonius is nu nog een van de populairste heiligen ter wereld. In de volksmond wordt hij vaak aangeroepen als de patroon van verloren zaken. De dominicanen heeft hij ook veel steun gegeven. De stichter van de orde der dominicanen en tijdgenoot van Franciscus van Assisi, Dominicus, heeft Gregorius IX ook heilig laten verklaren. Gregorius bevorderde actief de groei van de arme clarissen. De orde van de clarissen is de vrouwelijke tak van de orde van de minderbroeders franciscanen, volgelingen van Clara. Zij was een volgelinge en vriendin van Franciscus van Assisi.

De Pauselijke Inquisitie
In 1231 heeft Gregorius toegestaan dat de burgerlijke autoriteiten de doodstraf toepasten op ketters en stelde hij de Inquisitie in onder leiding van de dominicanen. Hij had zelf de leiding en de dominicanen traden op onder zijn direct ‘apostolisch gezag’. Gregorius IX wilde indruk maken op de bevolking en heeft toen zelf tijdens openbare bijeenkomsten veroordelingen uitgesproken tegen ketters. De inquisitie heeft vele eeuwen bestaan, tot 1834, en heeft in die lange periode vele levens geëist van onschuldige mensen.

Gregorius IX en Frederik II
Het grootste deel van het pontificaat van Gregorius IX werd gekenmerkt door de voortdurende en diepgewortelde spanningen tussen hem en Frederik II, keizer van het Heilige Roomse rijk. Toen Frederik in 1227 door ziekte niet op kruistocht ging, deed Gregorius hem in de kerkelijke ban. De keizer ging kort daarop wel op kruistocht en veroverde Jeruzalem, ondanks alle tegenwerking door Gregorius. Gregorius was furieus dat een geëxcommuniceerde een kruistocht leidde, maar hief uiteindelijk toch de veroordeling op die hem tegen werkten.

Ondertussen probeerde Gregorius wel een tegen-koning in Duitsland op de troon te krijgen. Vervolgens bracht Gregorius een leger op de been om de keizerlijke troepen in de Kerkelijke Staat en Sicilië aan te vallen. Deze troepen werden door Frederik verpletterend verslagen, zonder de grenzen van de Kerkelijke Staat te overschrijden. Na flink wat geruzie over en weer tekenden beide in 1230 de vrede. De keizer deed enige concessies en de paus hief ook de excommunicatie op. Het was een ongemakkelijk bestand dat toch enige jaren stand hield. De keizer hielp de paus bij conflicten met de Romeinse burgerij en de paus hielp de keizer bij zijn problemen met de Liga van Lombardische steden.

De verhoudingen met Frederik II verslechterden echter in 1238, toen deze weer problemen had met zijn vijanden, de Liga van Lombardische steden. Nadat Frederik II het Lombardische leger had verslagen werd het Gregorius duidelijk dat Frederik heel Italië wilde veroveren, inclusief Rome. Gregorius deed Frederik na de invasie van Sardinië opnieuw in de ban. Frederik riep toen om een algemeen concilie om over de paus te oordelen. Gregorius en Frederik beschuldigden elkaar over en weer. Gregorius noemde Frederik een ‘monster van laster’. Frederik reageerde door Gregorius een ‘Farizeeër’ te noemen, ‘gezeten op een stoel van pestbuilen en gezalfd met de olie van goddeloosheid’.

Frederik bracht het ‘paus-rammen’ tot nieuwe hoogten. De woordenstrijd ging uiteindelijk over in echte strijd. Frederik viel de kerkelijke Staat binnen en omsingelde Rome. Een door Gregorius bijeengeroepen concilie met Pasen in 1241 ging niet door. Frederik hield alle afgevaardigde bisschoppen tegen en controleerde alle wegen naar Italië en alle zeeroutes. In de zomer van dat jaar overleed Gregorius IX. Frederik trok zich terug op Sicilië en wachtte de verdere ontwikkelingen af.

_________________________________________________________________________________

Coelestinus IV was de opvolger van Gregorius IX. Coelestinus IV was de eerste paus die werd gekozen door een conclaaf met minder dan tien kardinalen. Er waren weliswaar twaalf kardinalen, maar twee werden door keizer Frederik II gevangen gehouden en de rest was verdeeld in hun houding jegens de overleden paus en zijn conflict met de keizer over een kruistocht, wat hun beslissing voor een nieuwe paus beïnvloedde. Coelestinus IV was al een hoogbejaard en ziek man toen hij, als compromis, tot paus werd gekozen. Hij was paus van 25 oktober 1241 tot 10 november 1241, de kortste ambstperiode van de dertiende eeuw.

De verkiezing van een nieuwe paus werd door keizer Frederik II tegengehouden; Frederik II wilde een hem goedgezinde paus. De keizer hield nog steeds twee kardinalen gevangen en hij leed onder de excommunicatie die Gregorius IX hem had opgelegd. Uiteindelijk werd Innocentius IV pas op 28 juni 1243 tot paus gekroond.

_________________________________________________________________________________

Paus Innocentius IV
Innocentius IV heette Sinibaldo Fieschi. Hij was kardinaal-priester, vice-kanselier van de Heilige Stoel en een beroemd jurist. Innocentius had dezelfde leiderschaps-kwaliteiten als Gregorius IX, maar niet zijn temperament of kracht. Het principe dat Innocentius IV aanhing was: het doel heiligt alle middelen. Hij verhief nepotisme (onrechtmatige begunstiging van verwanten) tot een voorname kunst. Hij benoemde familieleden op sleutelposities en verkreeg zo een netwerk van vertrouwelingen. Innocentius IV vervaagde het onderscheid tussen kerkelijk en persoonlijk inkomen. Innocentius IV was de paus die foltering door de Inquisitie, voor het verkrijgen van bekentenissen, goedkeurde.

Keizer Frederik II wilde onder de opgelegde excommunicatie uitkomen en wilde hiervoor concessies doen aan de Heilige Stoel. Innocentius IV was hiervoor argwanend en vluchtte in 1244 naar Lyon en kreeg hij bescherming van koning Lodewijk IX van Frankrijk. In 1245 hield Innocentius IV het eerste concilie van Lyon. Vertegenwoordigers van de hele christelijke wereld namen aan het concilie deel, behalve vertegenwoordigers uit gebieden die onder keizerlijk bestuur vielen. Op de agenda van het concilie stonden de voortgang van de kerkhervorming, de bevrijding van de heilige plaatsen in Palestina en de voortdurende moeilijkheden met keizer Frederik II. De keizer werd bij absentia schuldig bevonden aan meineed, heiligschennis en ketterij en vervolgens door het concilie afgezet. De excommunicatie van Frederik II werd in 1248 hernieuwd. Keizer Frederik II stierf in 1250.

Innocentius IV keerde in triomf terug naar Rome, maar raakte als spoedig in problemen met Koenraad IV, de zoon van Frederik II, door het gewenste inlijven van Sicilië. Kort na zijn residentiële verhuizing in 1254 overleed Innocentius IV.

_________________________________________________________________________________

De laatste middeleeuwse paus
We maken een sprong in de tijd van de dertiende eeuw en belanden in het jaar 1295. In die veertig jaar zijn we 14 pausen verder. Op 23 januari 1295 werd Bonifatius VIII tot paus gekroond. Zijn pontificaat duurde tot 11 oktober 1303. Bonifatius VIII was een van de weinige pausen die een grote claim legden op de geestelijke en de wereldlijke macht: ieder schepsel was onderworpen aan de paus. Hij was de laatste van de middeleeuwse pausen en een van de drie machtigste pausen van de middeleeuwen, samen met Gregorius VII (paus van 1073 – 1085) en Innocentius III (paus van 1198 – 1216).

Bonifatius VIII was een beruchte persoon. Hij had een opgeblazen idee van zijn eigen persoonlijke en politieke belang en het pauselijk ambt dat hij - onder electoraal verdachte omstandigheden – bekleedde. Bonifatius VIII stelde dat het gezag van de paus zich uitstrekte tot elk levend wezen op de wereld. Een idee dat zelfs vandaag de dag nog bij sommige groepen katholieken bijval vindt.

Bonifatius VIII
Bonifatius werd in 1235 geboren als Benedetto Caentani en was kardinaal-priester en bezitter van lucratieve beneficies. Hij was een man met een buitengewoon opvliegend temperament met uitbarstingen van ongeduld en woede. Hij was zeer gehecht aan rijkdom en macht voor zichzelf en zijn familie. Bonifatius VIII leverde een grote bijdrage aan het canoniek recht door de publicatie van zijn het Liber sextus in 1298. Dit was het derde deel van het Corpus Iuris Canonici. Dit is de voorloper van het Wetboek Canoniek Recht uit 1917. Hij reorganiseerde ook de Curie en de Vaticaanse archieven en bibliotheek. Om de spanningen te verminderen tussen de bedelorden en de diocesane geestelijkheid beperkte hij het recht van de bedelorden, om in het openbaar te spreken en de biecht af te nemen, aanzienlijk. Bonifatius VIII werd ervan beschuldigd verafgoderij aan te moedigen door het opdracht geven tot het maken van zoveel mogelijk beelden van hemzelf, dan wel het geven van toestemming om ze te maken.

Bonifatius VIII en de politiek
Ook het pontificaat van Bonifatius werd door politieke kwesties gedomineerd. Hij had grote bemoeienis met het terugzetten van Karel II van Napels op de troon van Sicilië. Ook bemiddelde hij in het conflict tussen Venetië en Napels, verdedigde de onafhankelijkheid van Schotland van Engeland en bemoeide zich met het reserveren van de Hongaarse kroon voor de kleinzoon van Karel II. Al zijn pogingen haalden helemaal niets uit.

Bonifatius VIII en Filips II (de Schone) van Frankrijk
Zijn bemoeienis met het conflict tussen Engeland en Frankrijk leidde tot een ernstig conflict tussen hem en Filips II. Edward I en Filips II financierden hun oorlog onder andere door belastingen die zij de geestelijkheid oplegden. De paus had daar geen toestemming voor gegeven. Bonifatius VIII veroordeelde dit door een van de meest beroemde pauselijke bullen, de Clericis laicos, te publiceren. Filips II nam wraak door de uitvoer van goud, verhandelbare munten en andere waardevolle artikelen te verbieden. Ook zette hij buitenlandse handelaren het land uit. Bonifatius VIII gaf daarna toe. De paus capituleerde door de grootvader van Filips II, Lodewijk IX (overleden in 1272) heilig te verklaren.

Het jaar 1300 werd door Bonifatius VIII tot jubel jaar uitgeroepen, het eerste Heilige Jaar en verleende volle aflaten aan tienduizenden pelgrims die naar Rome waren gekomen. Bij veel van die gelegenheden kleedde hij zich met keizerlijke eretekenen: hij was keizer en paus. Het conflict met Filips II laaide opnieuw op in 1301. Bonifatius VIII veroordeelde de handelwijze van Filips II om de bisschop van Parmiers gevangen te zetten en te eisen dat deze in de lekenstand werd teruggezet. Hierop ontnam Bonifatius bepaalde privileges van de kerk van Frankrijk en hield hij een synode met de kerkleiders van Frankrijk. Na deze synode gaf Bonifatius VIII zijn tweede beroemde bul uit, Unam sanctam, dat de kerk boven de koning en keizer stelde.

Filips II ging in de aanval. Geholpen door twee gevluchte kardinalen van de Colonna familie, die met de paus een conflict hadden over zijn aanstelling als paus, beschuldigde Filips II Bonifatius VIII van onwettigheid, seksueel wangedrag, godslastering, simonie (handel waarbij geestelijke goederen of met iets geestelijks verbonden dingen tegen tijdelijk voordeel worden verkocht), het illegaal verkrijgen van de pauselijke kroon en ketterij. Bonifatius VIII wachtte de ontwikkelingen af in het pauselijk paleis in Anagni, zijn geboortestad. Daar werd hij door de Fransen gevangengenomen, maar na drie dagen door de burgerij van Anagni weer bevrijd.

In 1303 keerde Bonifatius VIII terug naar Rome en stierf daar als een gebroken man. Bonifatius VIII was niet de meest corrupte of minst bekwame paus, maar hij is is een paus geweest die als geen ander het pausschap verbond met aanspraken die ver verwijderd lagen van de geest van de apostel Petrus en niet te vergeten van de Heer zelf...


Bronvermelding:
- McBrien, Richard P. De Pausen, Van Petrus tot Johannes Paulus ll. Haarlem: uitgeverij Gottmer, 1998.
- www.personenencyclopedie.info
- www.mss.vatlib.it
- www.katholieknederland.nl
- www.heiligen.net
- www.vaticanhistory.de

______________________________________________________________________________